Klaasvakie

Snaaks hoe alle woorde wat iets in verband hou met slaap, lang klanke bevat – slaap, vaak, aan-die-slaap-raak, gaap, saans, maan, droom, kussingsloop en dan Klaas self ook – die vaakmaak soldaat wie se residu ons almal in die oggende uit die hoeke van ons oë uitvee – ook heel kreatief genoem: slaap. Teen die tyd wat mens al dié lang klanke gevorm het, word mens skoon lomerig.

In my geval overstay Klaas partykeer sy welcome  en maak van my ‘n klas-vakie  – ‘n persoon wat vaak word in die klas. Alhoewel net Klaas sal weet hoe hy dit regkry om oor soveel drumpels in een dag te loop – hy gee selfs vir Vaderkersfees ‘n run for sy money – blêddie hoogtyd dat mense deur die lugkasteel van boetie het nog ‘n trokkie nodig – die jaar in blou, begin sien.

Maar waarom dan is Klaasvakie deesdae op dagskof en nie nagskof nie? Wie is aangestel in sy plek – en hoeveel betaal ons hom?

In die nuutste National Geographic tydskryf skyn Michael Finkel ‘n interessante en insiggewend blik op slaap. (So dus – uit die staanspoor was ek my hande in ontskuld – enige onakkuraathede kan dus met die einste primêre bron opgeneem word. Ek is altans per slot van rekening nie joernalis nie – bloot verslaggewer van my realiteit en verstaan).

As mens slaap gaan jou liggaam op ‘n wonderlike reis. Jou bewussyn gaan klim soos busbestuurder een tussen die tasse in en gaan rus terwyl busbestuurder twee agter die stuur inklim. Jou liggaam word bykans verlam, jou oë dans agter geslote ooglede like no one is watching en die klein spiertjies in jou middeloor beweeg asof die doodse stilte musiek vir jou ore is. (Die paragraaf is ‘n sensoriese pakdonkie – net soos jou brein wanneer jy slaap).

Slaap is ‘n fenomeen van die menslike kondisie waaroor verskeie wetenskaplikes en filosowe oor die eeue heen bespiegel. Sommige het die lof daarvan besing terwyl ander afkeurig hul ooglede gesluit het teen die agterdoek van “onproduktiwiteit”. Maar ongeag wie gemeen het die see is blou en wie meen dit is kruisementblaargroen – beide kon nie verby hul ooglede kom wat buig as die donker kom nie.

Slaap is as so belangrik geag, dat die 2017 Nobelprys in Mediese fisiologie aan Jeffrey C. Hall, Michael Rosbash en Michael W. Young toegeken is vir hul navorsing in die molekulêre meganisme van die sirkadiese ritme – ons biologiese klok. Kranige vliegtuigsitters sal al te goed weet hoe dit voel as mens neuk met dié horlosie se meganisme – vlugvoosheid is nie ‘n grap nie (wel so sê hulle). In die lange duur kan ‘n inmenging met die liggaam se sirkadiese ritme verband hou met ‘n verhoogte risiko om siektes soos diabetes mellitus (suikersiekte), dementia en kardiovaskulêre siektes te ontwikkel.

Die een-en-twingtigeeuse leefstyl het egter min respek vir die son se doen en late en kan ons nog ‘n byvoeglike naamwoord by ons huidige era plaas: Slaapontberende.

Ons lewe in ‘n slaapontberende era.

Orals om ons is alles belig; alles flits en beweeg – van rekenaar -, slimfoon – en televisieskerms tot lampe, karligte, advertensies, diefafwerende buiteligte. Kort voor lank is dit erger as ‘n strand op nuwejaars daar binne-in jou brein – vuurwerke van gejaagdheid wat jou probeer oorreed dat slaap ook on-the-go gegryp kan word soos ‘n croissant en koffie.

Selfs Thomas Edison, die man wat die kers uitgeblaas het my sy uitvindsel – die lig, het gemeen slaap is absurd, ‘n slegte gewoonte. Hy mag dalk die lig uit gevind het – maar hierdie was beslis nie een van sy lightbulb moments nie – dit is eerder ‘n uitspraak wat saam met sy ander 1000 floppe in die donkerhoekie kan gaan sit. (Alhoewel – innoverende bemarking wat hy daar beet het).

Is die kool die sous werd? Is slaap broodnodig – of eintlik slaapnodig vir ons oorlewing?

Kom ons beskou die verskillende fases van slaap op die keper:

Fase 1: Al kan ons as mens nie besluite neem nie (lees hier in – Ek as Shirley kan nie besluite neem nie), hou ons brein – glo dit of nie – eintlik daarvan om of in die sitkamer of slaapkamer te wees, hy staan nie in deurkosyne nie, hy gaan of ‘n vertrek binne of verlaat een – jy is dus of wakker of aan die slaap.

Tydens die eerste fase van slaap, die sogenaamde vlakwater fase, stel jou pynappelklier (pineal gland – ja ek weet – voor jy klippe gooi, gaan kyk, die woordeboek sê so) melatonien vry. Jou neurone skaf die donderstorm in jou  brein af en begin ritmies en egalig boodskappe afvuur en word jou bewussyn inwaarts gekeer – weg van die wêreld. Jou sensoriese reseptore word gedemp en jy slaap.

Na sowat 5 minute word ‘n reeks vonke vanuit die diepbrein afgevuur tot in die  serebrale korteks – die huis van taal en bewussyn. Spindels word sodoende gevorm en so verlaat die brein vertrek een in ruil vir vertrek twee.

Fase 2: Die brein is nie minder aktief gedurende die nag nie – die brein is net aktief in ‘n ander manier. As wakker en slaap sport en kuns-en-kultuur was, sou ek skat dat gedurende die dag is die brein besig met sport – en gedurende die nag met kuns-en-kultuur – die fyner naianse van die lewe.

Spindelvorming is uiters belangrik om kennis wat gedurende die dag verwerf is, vas te sement in die geheue vir korttermyn sowel as langtermyn herwinning – soos ‘n biblioteek boek wat mens nou uitneem vir die prentjies en later gaan wil lees. Navorsing toon dat hoe meer iemand voor die aand se nagrus blootgestel is aan nuwe inligting en dinge, hoe meer spindels word daardie aand gevorm. Die aantal spindels wat gevorm word hou ook sterk verband met ‘n persoon se IK en die vermoë om te onthou.

Party kenners meen dat slaap sekere verbande tussen verskillende brokkies inligting en gebeure tref wat mens nooit in ‘n volle bewuste toestand sou kon tref nie – nou weet ek ook hoekom ons as mens gedurig oor dinge wil slaap – dis nie net ‘n oumens gesegde nie.

Die wakker brein versamel en die slapende brein sorteer. Maar hy sorteer met ‘n brein van sy eie.

Slaap vleg die herinnering van gebeure so diep in ons menswees in, dat baie kenners meen dat dit voordelig sou wees vir soldate om 8 ure wakker te bly na ‘n traumatiese ervaring om post-dramatiese stres sindroom later jare die hoof te bied.

Na dié spindelvorming (wat sowat 50 minute duur en sporadies daarna) is jou brein oor die hond se rug wat die slaapreis betref. Jou hartklop verstadig, jou bloeddruk neem dus af sowel as jou liggaamstemperatuur. Die laaste wortelgaringetjie van jou verbintenis met die realiteit breek en jou slaap verloor sy melktande en verruil dit vir meer permanente, grootmenstande – die ware Jakob – fase 3 en 4 – diepslaap.

Fase 3 en 4, ‘n tydelike koma-toestand wat die liggaam betree, is net so belangrik vir die brein soos kos vir die liggaam (en die brein). Dit is die sogenaamde huisvrou tydperk – vir skoonmaak en nie vir droom. Om wakker te wees is uitputtend – glo dit of nie, maar daardie rit huistoe in die verkeer, of die flankeer met die persoon in jou klas, of die langwag in die ry vir daardie koffie – is alles gedragspatrone wat deel is van ons stryd om oorlewing – bloot omdat ons nie diere moet afweer met stokke en skuil in grotte teen die reën, beteken nie al hierdie moderne dinge verg minder van jou breinkrag nie.

Dit is gedurende hierdie fases van slaap wat die liggaamselle groeihormone vrystel om dooie weefsel te vervang. Slaap is ook nodig om ‘n gesonde immuunstelsel en bloeddruk te verseker.

Maar dit is nou maar eenmaal so – mens kry slaap en dan kry mens slaap. Indien mens se liggaam nooit die dieper fases van slaap betree nie, word verskeie van hierdie funksies nie verrig nie. Dit kan dus ‘n mens se vermoë om jou gemoedstoestand te reguleer, inhibeer of bloot die herstel van ‘n verkoue ‘n onbegonne taak maak.

Verder veminder ‘n goeie nagrus ook die risiko om dementia te ontwikkel. Hierdie stelling is geskoei op navorsing wat op muise aan die Universiteit van Rochester in New York, gedoen is. Maiken Nedergaard het hiermee bewys dat die neurone gedurende die dag dig teen mekaar gepak is en die intersellulêre ruimtes gedurende slaap met sowat 60% toeneem in grootte. Hierdie vergrote ruimtes skep ruimte vir die spinale vloeistof om gevormende metaboliese afvalstowwe, onder andere beta-amiloiëde, te verwyder.  Indien hierdie stowwe sou op-hoop in die geval waar die liggaam nie hierdie besemstokaksie gegun word nie, kan Alzheimers aan die einde van die cul-de-sac staan met ‘n oop voordeur en kort voor lank sal selfs die straatnaam duister word.

Fases 1- 4 is bekend as die sogenaamde NREM fases. Daarna begin mens droom tydens die REM-fase: Rapid Eye Movement fase. Om te droom is om onoorwonne te glo jy sien wat nie bestaan nie, jy aanvaar dat tyd, plek en mense hulself in enige vorm kan giet, onthul soos die droom ontvou en verdwyn sonder waarskuwing. Om te droom is ‘n tipe psigose.

Die inhoud van droom is ‘n delikate meganisme. Daarin giet ons die soeke na die groter betekenis agter nuutverworwe oomblikke.

Selfs al is geen voetspore van ‘n droom te sien in die môreson nie, droom mens steeds. Inteendeel – ‘n teken van ‘n gesonde nagrus is juis nie afwesigheid van herroeping.

Drome is ook al gekelterhalter deur vals profete – drome is nie bloot oogwink-flitse nie, drome strek bykans oor die hele REM fase, bykans  2 ure. Nietemin, drome verouder saam met mens en neem af namate die verjaarsdagkaartjies meer word en die sjokoladekoek nie meer so exciting is soos op 7 nie. Dit kan toegeskryf word aan die feit dat die brein se soepelheid afneem en dus minder nuwe herinneringe gedurende die dag bymekaar gemaak kan word – of altans onthou kan word teen die tyd dat die bedlampie afgeskakel word.

Pasgebore babatjies slaap sowat 17 ure per dag waarvan die helfte in die aktiewe REM-toestand deurgebring word. Selfs in die moederskoot reeds – verkeer die fetus in ‘n konstante tipe REM-toestand waarbinne die brein oopgevou word.

Tydens aktiewe droom is beide die produksie van serotonien en norepinefrien geheel en al afgeskakel. Daarsonder kan breinselle nie behoorlik kommunikeer nie en word mens se vermoë om te leer en te onthou verlam. REM, anders as die komatose fase 4, verg net so veel energie van die brein soos die wakkertoestand.

En Freud was reg – drome is ‘n afgewaterde weergawe van ons primitiefste van emosies. Droom word gereguleer deur die limbiese sisteem – ‘n diepbrein sisteem wat die tuiste van ons oerinstinkte is: aggressie, vrees, liefde, vreugde en liefdemaaklus.

En al voel dit of nagmerries te veel oornag in ons stalle – is dit nie die reine waarheid nie. Dit mag dalk net voel asof ons meer nagmerries as gelukkwekende drome beleef, maar dis bloot omdat die merries oor die vermoë beskik om ons oorheerssisteem te aktiveer, ons sodoende te verwek en te verwittig.

Tydens REM word die spiere van die oog en die ore gestimuleer deur middel van die pons in die breinstem. Verder word die gedeeltes in die brein verantwoordelik vir die generering van beweging ook gestimuleer – daarom die alombekende vlieg of vallende droom. Ons droom altyd in kleur, behalwe in die geval waar mens blind gebore word – sulke persone se drome bestaan uit geen visuele beelde nie, maar neig daarna om meer emosie-gekonsentreerd te wees.

Ons breine is ons eie virtuele realiteit – ons is ten tyde die droom daarvan oortuig dat ons wakker is. Genadiglik is ons verlam vanweë ‘n sisteem in die breinstem wat die motoriese funksie van die liggaam inhibeer – altans, nie in alle gevalle nie.

Parasomnia is ‘n slaapsteurnis waartydens hierdie sisteem nie behoorlik funksioneer nie en kan diegene dus handgemeen raak en selfs gespreke aanknoop met bot-toe oë.

Die einde van REM word aangedui deur ‘n vlugtelike ontwaking. Gedurende die nag reis jou brein deur die verskillende fases verskeie kere en sou jou laaste droom jou nagrus afsluit – dis nou in ‘n ideale wêreld, sonder wekkers.

Jou liggaam kan ure tel en tydlees – mens kan dus ontwaak na genoegsame ure slaap ingkry is of as die son deur jou ooglede die retina aanraak. Die langarm van die sonhorlosie stuur dan ‘n sein na ‘n gedeelte in die diepbrein, die suprachiasmatiese nukleus wat ontwaking laat geskied.

Al die praat van slaap het my skoon aan die slaap – so dus:

Fluit-fluit, my storie is uit.

 

Ns. Interessante feite aangaande ons mede aardbewoners en hul kooiroutines.

Die internet-sensasie Sloths slaap sowat 10 ure per dag en word deur vrugte vlêrmuise uit oor lê wat sowat 15  ure per dag uiltjieknip (so ek neem dus aan na aanleiding van dié oeroue stelling dat uile nog langer slaap – maar net gedurende die dag en nie gedurende die nag nie. Mind you – miskien noem ons dit wel uiltjieknip aangesien uile in die dag slaap en uiltjieknippe mos streng gesproke verwys na middagslapies? Het ek iets hier beet of is dit net die kat se stert?

Met die huidige eeu boots ons beslis kameelperde na – die arme langbeen gediertes slaap minder as 5 ure per dag. Perde slaap ‘n gedeelte van die nag staande en die ander gedeelte lêende. Dolfyne slaap een hemisfeer van hul liggame op ‘n slag – so dus die helfte van die brein slaap terwyl die ander helfte wakker is. Sodoende kan hul aanhou swem – praat van multitasking. Sommige voëls weer het die kuns van slaap in vlug verfyn terwyl haaie maar nes ons ‘n oppervlak onder hul slapende liggame verkies, maar gebruik sommer mekaar as kussings – net daar op die oseaanvloer.

 

 

 

 

 

 

 

 

Advertisements

Lewer kommentaar

Verskaf jou besonderhede hieronder of klik op 'n logo om in te teken:

WordPress.com Logo

Jy lewer kommentaar met jou rekening by WordPress.com. Log Out /  Verander )

Google photo

Jy lewer kommentaar met jou rekening by Google. Log Out /  Verander )

Twitter picture

Jy lewer kommentaar met jou rekening by Twitter. Log Out /  Verander )

Facebook photo

Jy lewer kommentaar met jou rekening by Facebook. Log Out /  Verander )

Connecting to %s